Cankurtaran Vatandaşlık Ders Notları IV.Bölüm

 

 

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

 

I. İDARE HUKUKU

 

İdarî fonksiyon, yasama, yürütme ve yargı organlarının siyasî nitelikli faaliyetleri dışında, devletin, toplumsal ihtiyaçları karşılamak için yürüttüğü kamusal faaliyetlerdir. Temel amacı kamu yararını gerçekleştirmektir.

 

A. İdare Hukukunun Özellikleri

 

• İdare Hukuku genç bir hukuk dalıdır.

 

• İdare Hukuku tedvin (derleme) edilmemiştir.

 

• İdare Hukuku içtihatlara dayanır ( yasada veya örf ve âdet hukukunda uygulanacak kuralın açıkça ve tereddütsüz olarak bulunmadığı konularda, yargıcın veya hukuk bilgininin düşüncelerinden doğan sonuç ).

 

• İdare Hukukunda kamu yararı düşüncesi hâkimdir.

 

• İdare Hukukunun uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar idarî yargıda çözümlenir.

 

B. İdarî Fonksiyonun Özellikleri

 

• İdarî fonksiyon, idârî işlemler ile yerine getirilir.

 

• İdarî fonksiyon, üstün ve ayrıcalıklı yetkiler kullanılarak gerçekleştirilir.

 

• İdarî fonksiyon, sürekli bir devlet fonksiyonudur.

 

• İdarî fonksiyonda, idâre ve özel kişiler arasında eşitlik yoktur.

 

C. İdare Hukukunun Kaynakları

 

• Anayasa

 

• İdarî teâmül ve uygulama

 

• Kanun, kanun hükmünde kararname, tüzük, yönetmelik.

 

• Öğreti

 

• Yargı içtihatları

 

D. T.C Devleti’nin Başlıca Faaliyetleri

 

• Millî güvenliğin korunması.

 

• Özendirme ve destekleme faaliyetleri

 

• Toplumun gündelik düzenini korumak için kolluk faaliyetleri.

 

• İç düzen faaliyetleri

 

• Kamu hizmeti.

 

• Plânlama faaliyetleri

 

E. Hukuk Devleti İlkesi

 

T.C Devleti bir Hukuk Devletidir. Temel gerekleri şunlardır:

 

• Temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınmış olması (1961 Anayasası, “ kanunla getirilecek sınırlamanın temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunamayacağını…” belirtmiştir. 1982 Anayasası, temel hak ve özgürlükler ile ilgili sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gerçeklerine aykırı olamayacağını…” belirtmektedir ).

 

• Kanunların Anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi (denetimi Anayasa Mahkemesi yapar).

 

• Kanunî İdâre ilkesi.

 

• İdarenin yargısal denetimi.

 

• Devlet faaliyetlerinin belirliliği ilkesi

 

• İdârenin mâlî sorumluluk ve denetimi

 

NOT : İdâre hukuku ve yargı denetimine tâbi olmayan, vatandaşlarına hukukî güvence sağlamayan devlet tipine Polis Devleti denilir.

 

E. İdârî Kararların Özellikleri

 

1-Tek yanlılık ve icrâilik 2-Hukuka uygunluk karinesi (belirti) 3-Yargısal denetim

 

NOT : Yargı denetimine tâbi olmayan işlemler şunlardır:

 

• Cumhurbaşkanının tek başına yaptığı işlemler.

 

• Yüksek Askerî Şûra kararları.

 

• Hakim ve Savcılar Yüksek Kurulu kararları.

 

• Silâhlı Kuvvetler mensupları hakkındaki disiplin cezaları.

 

• Uyarı ve kınama cezaları.

 

F. İdârî Sözleşme türleri

 

• Mâlî İltizam Sözleşmesi: Mültezim adı verilen karşı tarafa görüntü veya orantılı bir kazanç veya ücret karşılığında belli bir hizmet gördürülmesidir.

 

• Kamu İstikraz Sözleşmeleri: Devlet ve diğer kamu tüzel kişileri tarafından tahvil, bono vb. adlarla çıkarılan senetler karşılığında halktan borç para alınmasını sağlayan akdî ilişkilerdir.

 

• Kamu Hizmeti İmtiyaz Sözleşmeleri: Bir kamu hizmetinin bir özel kişi tarafından kurulması ve belli bir süre işletilmesini öngören idarî sözleşmelerdir.

 

G. İdarî Sözleşme Yapma İlkeleri

 

• Aleniyet (açıklık) ilkesi

 

• Serbest rekâbet ilkesi

 

• En uygun bedelin bulunması ilkesi

 

• Sözleşmeyi yapmak isteyen kişide belli bir yeteneğin aranması ilkesi.

 

H. İdarî Sözleşme Yapma Usulleri

 

• Kapalı teklif

 

• Açık arttırma ve eksiltme

 

• Pazarlık

 

• Yarışma

 

NOT : İhale kararı almaya İhale Komisyonu yetkilidir. Harcamalara ilişkin sözleşmeler, kaynaklarıyla birlikte, imzâlandıkları târihten itibâren 3 gün içinde Sayıştay’a gönderilir. Sayıştay, tescil işlemlerini 15 gün içinde sonuçlandırmak zorundadır.

 

İ.İdarenin Mal Edinme Yetkileri

 

• Kamulaştırma: Devlet ve Kamu Tüzel Kişilerin kamu yararını gerektirdiği durumlarda, karşılığını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz bir malın tamamı veya bir bölümüne, kanunda gösterilen esas ve usûllere uygun olarak el konulmasıdır. Kamulaştırmanın konusu taşınmaz mallardır. İstisnâsı ise, olağanüstü dönemlerde taşınır mallara yapılan İstimvâldir [Devletin özel kişi veya kuruluşlara ait malı kamulaştırma (istimlâk) yollarından birisi. Bir hukuk terimi olarak, devlete olağanüstü hallerde bazı menkûllerin mülkiyetini veya kullanma yahut yararlanma hakkını, gayri menkûllerin de kullanma ve yararlanma hakkını, haklı bir tazminat karşılığında kazandıran bir işlemi ifade eder. El konulan mal, olağanüstü hâl sona erince sahibine geri verilir (İnkılâp Tarihi notlarından “Tekâlif-i Millîye Emirleri”ni hatırlayalım)]. Kamulaştırmada bedel davalarına Asliye Hukuk Mahkemeleri bakar.

 

• Geçici İşgâl: Bir Bayındırlık hizmetinin görülmesi sırasında bu hizmetin görülmesi için ihtiyaç duyulan maddelerin elde edilmesi için özel mülkiyette bulunan taşınmaza idarece el konulmasıdır. Konusu bayındırlık işidir.

 

K.Genel İdare Kolluk Makamları

 

1-Bakanlar Kurulu 2- İç İşleri Bakanı 3- Valiler 4- kaymakamlar 5- Bucak Müdürleri

 

NOT :

 

• Jandarma, kolluk yetki ve görevleri yönünden İç İşleri Bakanlığı’na bağlı Jandarma Genel Komutanlığı bünyesinde örgütlenmiştir. Eğitim ve öğretim yönünden Genel Kurmay Başkanlığı’na bağlıdır.

 

• Köy korucuları, Köy İhtiyar heyeti tarafından tutulur ve kaymakamın emri ile işe başlarlar. Olağanüstü dönemlerde ise, valinin teklifi ve İç İşleri Bakanı’nın onayı ile yeteri kadar köy korucusunun görevlendirilebileceği ön görülmüştür.

 

• Kamu hizmetine egemen olan ilkeler şunlardır :

 

a) Süreklilik ve düzenlilik b) Nesnellik ve eşitlik c) Değişkenlik ç) Bedelsizlik

 

• Sağlık, eğitim gibi hizmetler idârî kamu hizmetidir.

 

• SSK, Bağ Kur, İş ve İşçi Bulma Kurumu sosyal kamu hizmetlerine girer.

 

• Devlet adına imtiyaz verme yetkisi Bakanlar Kurulu’na aittir.

 

L.Merkezden Yönetim – Yerinden Yönetim İlkeleri

 

1-Merkezden Yönetim

 

Yararları:

 

• Güçlü bir devlet yönetimi sağlar.

 

• Hizmetler yeknesak (tek düze) bir şekilde yürütülür.

 

• Hizmetler, daha az harcamayla ve rasyonel biçimde yürütülür.

 

Sakıncaları:

 

• Bürokrasi ve kırtâsiyeciliğe yol açar.

 

• Demokratik ilkelere pek uygun değildir.

 

• Hizmetlerin, yöresel ihtiyaçlara göre yürütülmesi zordur.

 

2- Yerinden Yönetim ( Adem-i Merkeziyet )

 

Yararları:

 

• Bürokrasi ve kırtâsiyeciliği azaltır.

 

• Hizmetlerin, yöresel ihtiyaçlara uygun yürütülmesini sağlar

 

• Demokratik esaslara uygundur

 

Sakıncaları:

 

• Ülke bütünlüğünü sarsabilir

 

• Partizanca uygulamalara yol açar

 

• Hizmetler, tek düze biçimde yürütülemez

 

• Malî denetim zordur.

 

NOT : Ülkemizde merkezden yönetim sistemi uygulanmaktadır. Merkezden yönetim sisteminin ortaya çıkaracağı kamu hizmetlerinin taşrada gecikme ile yürütülmesinin sakıncalarına karşı Yetki Genişliği düşünülmüştür. Yetki genişliği, merkezî idarenin, taşra örgütündeki âmirlerine belli konularda merkeze danışmadan,

 

merkez adına karar alabilme imkânı veren yetkidir. Yetki genişliği illerde uygulanır ( vali uygular ).

 

M.Merkezi İdarenin Başkent Teşkilatı

 

1- Cumhurbaşkanı

 

2- Bakan

 

• Bakanlıkların kurulması, kaldırılması ve görevleri kanunla düzenlenir.

 

• Bir bakan birden çok bakana vekâlet edemez.

 

• Bakan, bakanlığının emrine verilen parayı harcama yetkisine sâhiptir.

 

• Bakan, tüzel kişiliğe bağlı kuruluşlar üzerinde vesâyet yetkisine sâhiptir.

 

3-Bakanlar Kurulu

 

4-Başkentteki yardımcı kuruluşlar

 

• Danıştay

 

• Sayıştay (Vize ve tescil işlemi yapar. Genel uygunluk bildirimini 75 gün içinde TBMM’ ye sunar).

 

• Millî Güvenlik Kurulu ( Cumhurbaşkanı, Başbakan, Başbakan yardımcıları, Genel Kurmay Başkanı, Millî Savunma Bakanı, İç İşleri Bakanı, Dış İşleri Bakanı, Adalet Bakanı, Kara-Deniz-Hava Kuvvetleri komutanları, Jandarma Genel Komutanı )

 

• Devlet Plânlama Teşkilâtı ( 1960’da kurulmuş, anayasaya 1961’de girmiştir ).

 

N. Hiyerarşi

 

Merkezden yönetim sisteminde hizmetlerin daha sağlıklı yürütülebilmesi için başkent teşkilatının yanında taşra teşkilatı da oluşturulmuştur.

 

Hiyerarşik Amirler

 

• Merkezî İdarenin Başkent Teşkilatı : Bakan

 

• İl Özel İdaresi : Vali

 

• Belediye İdaresi : Belediye Başkanı

 

• Köy İdaresi : Muhtar

 

NOT : İdarenin bütünlüğü için, merkezî idareye, yerinden yönetim kuruluşlarını belli ölçüde denetleme yetkisi verilmiştir. Bu denetim yetkisine, İdarî Vesâyet denilir.

 

MERKEZÎ İDARENİN TAŞRA TEŞKİLATI

 

İl Genel İdaresi İlçe İdaresi Bucak Bölgesel Örgütler

 

Vali İl İdare Şûbe İl İdare Kaymakam İlçe İdare Şûbe İlçe İdare

 

Başkanları Kurulu Başkanları Kurulu

 

1-İl Genel İdaresi

 

İllerin kurulması, kaldırılması, ad, merkez ve sınırlarının belirtilme ve değiştirilmesi kanunla olur.

 

a) Vali: İstisnâi bir memuriyettir. Devlet ve hükümetin temsilcisidir. İç İşleri Bakanının teklifi, Bakanlar Kurulunun kararı ve Cumhurbaşkanının onayı ile atanır.

 

Görev ve yetkileri:

 

• Kanun, tüzük, yönetmelik ve hükümet kararlarının yayınlanması ve uygulanmasını sağlamak.

 

• İlde kamu düzenini sağlamak için tüm kolluk karar ve tedbirlerini almak.

 

• Resmî törenlere başkanlık etmek, yabancı ülke konsoloslukları ve komşu ülkelerin sınır makamları ile ilişkide bulunmak.

 

• İldeki yerinden yönetim kuruluşları üzerinde vesâyet yetkilerini kullanmak.

 

b) İl İdare Şûbe Başkanları:Başkentteki bazı bakanlıkların bağlı kuruluşları ile ana hizmet birimlerinin ildeki servisi niteliğindedirler. İl İdare Şube Başkanları, valinin emri altındadırlar. Kendi görev alanlarına giren işlerin yürütülmesinde valiye karşı sorumludurlar. İl İdare Şûbe Başkanları şunlardır:

 

• Hukuk İşleri Müdürü

 

• Milli Eğitim Müdürü

 

• Sağlık Müdürü

 

• Tarım Müdürü

 

• Veteriner Müdürü

 

• Bayındırlık Müdürü

 

• Defterdar

 

c) İl İdare Kurulu: Vali veya valinin görevlendirdiği vali yardımcısının başkanlığında, yukarıdaki kişilerden oluşur.

 

2-İlçe İdaresi

 

İlçelerin kurulması, kaldırılması, ad, merkez ve sınırlarının belirtilme ve değiştirilmesi kanunla olur.

 

a) Kaymakam: İlçe İdaresinin başıdır. Meslekî bir memuriyettir (devleti değil, hükümeti temsil eder). İç İşleri Bakanlığı Müdürler Kurulu’nun teklifi ve İç İşleri Bakanı’nın teklifi onaylaması üzerine müşterek kararnâme ile atanır.

 

Görev ve yetkileri:

 

• Kanun, tüzük, yönetmelik ve hükümet kararlarının yayınlanması ve uygulanmasını sağlamak.

 

• İlçede kamu düzenini sağlamak için tüm kolluk karar ve tedbirlerini almak.

 

• Resmî törenlere başkanlık etmek.

 

• İlçedeki yerinden yönetim kuruluşları üzerinde vesâyet yetkilerini kullanmak.

 

b) İlçe İdare Şûbe Başkanları – İlçe İdare Kurulu:

 

• Milli Eğitim Müdürü

 

• Tarım ve Köy İşleri Müdürü

 

• Hastane Baş Hekimi ( hastane yoksa, Sağlık Ocağı Sorumlu Hekimi )

 

3-Bucak İdâresi: Bucak Müdürleri İç İşleri Bakanı tarafından atanır. Görev yerlerini vali belirler.

 

4-Bölgesel Örgütler: Anayasada, birden çok ili içine alan ve merkezî idâre teşkilâtı olan bölge idârelerinin kurulabileceği ön görülmüştür. Ülkemizin ilk bölgesel kalkınma planı GAP’ tır.

 

YEREL YÖNETİMLER ( MAHALLÎ İDARELER )

 

İl Özel İdaresi Belediyeler Köy

 

Vali İl Genel İl Daimi Başkan İl Belediye İl Belediye Muhtar İhtiyar Köy

 

Meclisi Encümeni Meclisi Encümeni Heyeti Derneği

 

1- İl Özel İdaresi

 

Görevleri:

 

• İl sınırları içindeki ilçe ve bucakları birbirine bağlayan karayollarının yapımı, onarımı ve bakımı.

 

• Göl ve bataklıkların ıslahı.

 

• Tarım ve hayvancılık alanlarında örnekler verme ve bu alanda eğitim öğretim yapma.

 

• Orman yetiştirilmesi ve yabanî ağaçların aşılanması.

 

• Yerel sanayi ve ticaretin teşvikine ilişkin hizmetlerin görülmesi.

 

• İl içinde sağlık ve sosyal yardım tesislerinin kurulması.

 

a) Vali: İl Özel İdaresi’nin temsilcisi durumundadır. İl tüzel kişiliği ( hukuk bakımından tek bir kişi sayılan birçok kişilerin veya malların topluluğundan doğan, tek bir kişi sayılan varlık, hükmî şahıs ) adına işlemler yapar. İl Özel İdaresi’nin vesâyet makamıdır.

 

b) İl Genel Meclisi: İl Özel İdâresi’nin en yüksek görüşme ve karar organıdır. İl sakinlerince 5 yıllık bir süre için seçilirler. Seçilmiş başkanı yoktur. Başkanlık görevini vali yürütür.

 

Görevleri:

 

• İl bütçesini inceleyip kabûl etmek.

 

• Yıllık programları onaylamak.

 

• Yıllık faaliyet raporunu görüşüp onaylamak.

 

• Yönetmelikler yapmak.

 

• İlin mallarına ilişkin tasarrufta bulunmak.

 

• Bayındırlık, sağlık, öğretim işlerine harcanmak üzere istikraz akdine karar vermek (borçlanma).

 

• Vergi, resim, harç ve diğer malî yükümlülüklerin miktar, oran ve tariflerini belirlemek.

 

• İdarî konular hakkında görüş bildirmek.

 

NOT : İl Genel Meclisi’nin tüm kararları valinin onayına tâbidir. Vali, onaylamak istemediği kararlara karşı Danıştay’a itiraz edebilir. Danıştay’ın kararı kesindir.

 

c) İl Daimi Encümeni:İl Genel Meclisi’nin her yıl yapılan dönem başı toplantısında kendi üyeleri arasından seçtiği kişilerden oluşan

 

müzakere, danışma ve karar organıdır. Seçilmiş bir başkanı yoktur. Vali veya onun yetkili kıldığı bir vali yardımcısı başkanlık eder. Görevleri

 

İstişarî Görevler:

 

• Vali tarafından verilen il bütçe tasarısını incelemek,

 

• İl Genel Meclisi’ne sunulacak programlar hakkında görüş belirtmek,

 

• İl Özel İdaresi tarafından yapılan hizmetler karşılığında alınacak ücret tarifelerini düzenlemek.

 

İcrâi karar almasını gerektiren görevler:

 

• Meclisin toplantıda olmadığı zamanlarda onun adına yerine getirdiği görevlerdir. İhale kararı almak, İl Özel İdaresi lehine yapılacak kamulaştırmalarda kamu kararı almak.

 

Denetimle ilgili görevler:

 

• Vali tarafından her ay sonu sunulacak harcama cetvellerinin bütçeye uygunluğunu denetlemek, uygunsa onaylamak.

 

• İl özel İdaresi’nin nasıl işlediği ve yürütüldüğü konusunda meclise rapor sunmak.

 

2- Belediyeler

 

a) Belediye Başkanı

 

Görevleri:

 

• Mahallin en büyük mülkî amiri tarafından tebliğ edilen kanun, tüzük ve yönetmelikleri yayınlamak.

 

• Belediye zabıtasının görevlerini yerine getirmesini sağlayacak emir ve yasaklara uyulmasını temin etmek.

 

• Belediyenin mahallî içerikteki işlerini takip ve yerine getirmek.

 

NOT :

 

• Başkanın mazeretsiz olarak kesintisiz 20 gün göreve gelmemesi,

 

• Başkanın yıllık raporunun Belediye Meclisi’nce yeterli görülmemesi,

 

• Belediye Meclisi’nin başkan hakkında yetersizlik kararı vermesi durumlarında, belediye başkanının başkanlığı, İç İşleri Bakanı’nın bildirisi sonucu Danıştay kararı ile düşer.

 

• 1984’de çıkarılan Kanun Hükmünde Kararname ile Büyükşehir belediyeleri kurulmuştur.

 

b) Belediye Meclisi: En yüksek görüşme ve karar organıdır. Halk tarafından 5 yıllık süre için seçilirler. Meclise, belediye başkanı başkanlık eder. İl Genel Meclisi gibi Belediye Meclisi de yasal toplantı yer ve zamanı dışında toplanırsa, günlük faaliyetlerini yerine getirmez ve siyasî temennilerde bulunursa, İç işleri Bakanının bildirisi üzerine Danıştay tarafından dağıtılır.

 

c) Belediye Encümeni: Belediyenin ikinci müzakere ve karar organıdır. Belediye başkanı veya onun yetkili kıldığı kişinin başkanlığında toplanır. Belediye bütçesini inceler ve görüş bildirir.

 

3- Köy: 1924 Köy Kanunu ile kurulmuştur. Salma ve İmece başlıca geliridir. Köy Derneği, Köyün, isteğe bağlı işlerinin zorunlu hale gelmesini sağlar.