Cankurtaran Vatandaşlık Ders Notları III.Bölüm

Yayınlanma Kpss Vatandaşlık

 

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

 

I. YASAMA – YÜRÜTME – YARGI FONKSİYONLARI

 

T.C. Devleti’nin üç temel yetkisi vardır: Yasama, Yürütme, Yargı. Bu üç kuvvet birbirinden bağımsızdır. Gerçek demokrasinin gereği de budur. Özellikle yargının bağımsız olması zorunluluktur. Buna, Kuvvetler Ayrılığı, tersi duruma, birliği adı verilir.

 

• Yasama yetkisi : Düzeni sağlamak amacıyla kanun koyma gücüdür. Bu yetkiyi, Türk milleti adına TBMM kullanır. Başka hiç bir kurum ve kişiye devredilemez.

 

• Yürütme yetkisi : Yasalarla konulan hukuk kurallarını uygulama makamıdır. Diğer adı “İdare”dir. Ancak, kimi zaman hukuk kuralları koyan faaliyetlerde de bulunur (Tüzük, Yönetmelik, Kanun Hükmünde Kararname). Yürütme yetkisi, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’na verilmiştir.

 

• Yargı yetkisi : Türk Milleti, dolayısıyla TBMM adına bağımsız mahkemelere aittir.

 

A. YASAMA ( TBMM )

 

TBMM, genel oyla seçilen 550 milletvekilinden oluşur. Seçimler, yargı organının denetimindedir. Bu organ, Yüksek Seçim Kurulu’dur. Kararları kesindir, itiraz edilemez. 7 asıl 4 yedek üyeden oluşur (üyeleri Yargıtay ve Danıştay üyeleri arasından seçilir). Seçimler, 5 yılda bir yapılır (savaş durumunda TBMM seçimleri 1 yıl erteleyebilir). Bu süre dolmadan da genel seçimler yenilenebilir; şöyle ki:

 

• TBMM, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

 

• Cumhurbaşkanının, dördüncü turda da seçilememesi durumunda meclis fesholur ve 3 ay içinde yeni seçim yapılır.

 

• Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı’na danışarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Cumhurbaşkanının bu kararı alabilmesi için :

 

• Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu alamaması (bkz. 1982 Anayasası Madde 110),

 

• Bakanlar Kurulu’nun gensoru sonucu düşürülmesinden sonra geçen 45 günlük sürede yeni Bakanlar Kurulu kurulamaması,

 

• Yeni seçilen TBMM’ de Başkanlık Divanı’nın seçiminden sonra, 45 gün içinde Bakanlar Kurulu’nun kurulamaması gereklidir.

 

TBMM üyelerinin %5’ i boşalırsa ara seçime gidilir; ara seçim :

 

• Her seçim döneminde bir kez yapılabilir.

 

• Genel seçimin üzerinden 30 ay geçmedikçe ve genel seçimlere 1 yıl kala yapılamaz.

 

• Bir ilde hiç üye kalmamışsa boşalmayı izleyen doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır(Siirt milletvekilleri istifa etmiş, Recep Tayip Erdoğan milletvekili seçilmiştir).

 

1- Başkanlık Divanı:

 

• TBMM’ni Başkanlık Divanı, Meclis üyeleri arasından seçilen Meclis Başkanı, Başkan vekilleri, Kâtip üyeler, ve İdare amirlerinden oluşur.

 

• Siyasî parti grupları Başkanlık için aday gösteremezler.

 

• Başkanlık Divanı için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. İlk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre için seçilenlerin üç yıldır.

 

• Başkan adayları, meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandığı günden itibaren beş gün içinde, geçici Başkanlık Divanı’na başvurur . Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tam sayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye tam sayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oyu alan iki aday için dördüncü oylama yapılır. Dördüncü oylamada en çok oyu alan üye Başkan seçilir. Başkan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren beş gün içinde tamamlanır.

 

• Başkan seçilene kadar en yaşlı üye geçici başkanlık yapar. Meclis Başkan vekilleri, Kâtip üyeler ve İdare amirlerinin seçilme usulleri Meclis İç Tüzüğü ile belirlenir.

 

2- Milletvekili seçilme şartları:

 

• Türk vatandaşı olmak.

 

• 25 yaşını doldurmak (2006).

 

• En az ilkokul mezunu olmak.

 

• Askerlik yapmış olmak.

 

• Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıldan fazla ağır hapis cezası almamış olmak (taksirli suç, kasıtlı olmayan fiildir; trafik kazası vb.)

 

• Yüz kızartıcı suç işlememiş olmak.

 

• Kamu görevlileri için görevlerinden istifa etmiş olmak.

 

3- TBMM’nin görev ve yetkileri:

 

• Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak.

 

• Bakanlar Kurulu’na, Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkisi vermek.

 

• Bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabûl etmek ( Cumhurbaşkanı sadece bütçe kanununu veto edemez. TBMM Bütçe Komisyonu 40 kişiden oluşur. Üyelerin 25’i iktidar, 15‘i muhalefete mensuptur).

 

• Para basılmasına karar vermek ( paradan sıfır atılmasına da).

 

• Savaş hali ilanı, savaş ilanı ve silahlı kuvvet kullanılmasına karar vermek ( Cumhurbaşkanı ile birlikte ).

 

• Genel ve özel af ilanına karar vermek.

 

• Cumhurbaşkanı ve TBMM Başkanlık Divanı’nı seçmek.

 

• İç Tüzüğü hazırlamak veya değiştirmek.

 

• Milletlerarası anlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak ( bu anlaşmalar kanun niteliğindedir; itiraz edilemez ).

 

3- TBMM’nin bilgi edinme ve denetim yolları:

 

• Soru : TBMM üyesinin, sözlü veya yazılı olarak cevaplandırılmak üzere başbakan veya bakanlardan bilgi istemesidir.

 

• Genel Görüşme : Toplumu ilgilendiren bir kanunun TBMM genel kurulunda görüşülmesidir.

 

• Meclis Soruşturması : Başbakan veya Bakanların cezai sorumluluklarının araştırılmasıdır. TBMM üye tam sayısının en az 1/10’unun Başkanlık Divanı’na vereceği önerge ile soruşturma açılması istenebilir.Meclis bu istemi en geç bir ay içinde görüşür ve gizli oyla karara bağlar. Soruşturma açılmasına karar verilmesi durumunda, Meclisteki siyasî partilerin, güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak on beş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve kesin bir süre verilir. Bu süre içinde raporun meclis Başkanlığı’na sunulması zorunludur. Rapor, Başkanlığa verildiği tarihten itibaren on gün içinde üyelere dağıtılır. Dağıtımdan itibaren on gün içinde görüşülür. Bir bakan, bakanlar veya Bakanlar Kurulu’nun Yüce Divan’a sevk kararı, üye tam sayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla alınabilir. Başbakanın Yüce Divan (Anayasa Mahkemesi)’ a sevki durumunda hükümet istifa etmiş sayılır. Cumhurbaşkanının atayacağı bir başbakan, 45 gün içinde hükümeti kurmak ve ardından güvenoyu almak zorundadır.

 

• Meclis Araştırması : Belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan incelemedir.

 

• Gensoru : Hükümet veya bir bakanın siyasî sorgulamasıdır. Gensoru önergesi, bir siyasî parti grubu adına veya en az 20 milletvekili tarafından verilebilir. Bakanlar Kurulu veya bir bakanın düşürülebilmesi, üye tam sayısının salt çoğunluğu ile olur. Oylamada yalnız güvensizlik oyları sayılır.

 

NOT :

 

• TBMM, bir yasama yılında en çok 3 ay tatil yapabilir.

 

• TBMM, Ekim ayının ilk günü Cumhurbaşkanının açış konuşmasıyla çalışmalarına başlar.

 

• Kanun teklif etmeye, sadece Bakanlar Kurulu ve Milletvekilleri yetkilidir ( Bakanlar Kurulu: Kanun tasarısı. Milletvekilleri: Kanun teklif i).

 

• TBMM tarafından kabûl edilen kanunları Cumhurbaşkanı 15 gün içerisinde yayınlar. Yayınlanmasını uygun bulmadığı kanunları tekrar görüşülmek üzere TBMM’ye iade eder (veto). TBMM kanunu aynen gönderirse, Cumhurbaşkanı yayınlamak zorundadır.Ardından 60 gün içerisinde Anayasa Mahkemesi’ne kanunun iptali için başvuru hakkı vardır.

 

• Kanun çıkabilmesi için, üye tam sayısının en az 1/3’ ü oturumda bulunmalıdır (toplantı yeter sayısı). Toplantıya katılanların salt çoğunluğu karar yeter sayısıdır. Karar yeter sayısı, üye tamsayısının ¼ nün bir fazlasından az olamaz.

 

• Milletvekili, meclis çalışmalarına özürsüz olarak bir ay içerisinde toplam beş gün katılmazsa üyeliği düşer. Yasama dokunulmazlığı veya üyeliği kaldırılan milletvekili, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi’ne başvurur. Anayasa Mahkemesi de 15 gün içinde kesin karara bağlar.

 

• Anayasanın değiştirilmesi, TBMM üye tam sayısının en az 1/3 ü tarafından yazıyla teklif edilir. Teklifin kabûlü, Meclis üye tam sayısının 3/5 çoğunluğu ile gerçekleşir. Ayrıntı için bkz. Madde 175.

 

B. YÜRÜTME ( BAKANLAR KURULU – CUMHURBAŞKANI )

 

1-Bakanlar Kurulu

 

• Bakanlar Kurulu, Başbakan ve bakanlardan oluşur. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve örgütlenmesi kanunla olur.

 

• TBMM üyeleri arasından Çoğunluk İlkesi gereği TBMM’ye en fazla üyeyi sokmuş partinin genel başkanı Başbakan olarak Cumhurbaşkanınca atanır. Ancak bu bir zorunluluk değildir. Azınlıktaki bir parti genel başkanını da atayabilir. Başbakan, 45 gün içinde hükümeti kurmak zorundadır. Bakanlar başbakan tarafından seçilir, Cumhurbaşkanınca atanır. Liste TBMM’ye sunulur. Tatilde ise, toplantıya çağırılır. Hükümetin programı, kuruluşundan en geç bir hafta içinde Başbakan veya bir bakan tarafından TBMM’de okunur ve güvenoyuna başvurulur. Güvenoyu için görüşmeler, programın okunmasından iki tam gün geçtikten sonra başlar ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapılır. Güven istemi ancak, tam üye sayısının salt çoğunluğuyla reddedilebilir.

 

• Bakanlar, milletvekilleri veya milletvekili seçilme şartlarını taşıyanlar arasından başbakan tarafından seçilir, Cumhurbaşkanınca atanır ( milletvekili olmayanlar da bakan olabilir ).

 

• Cumhurbaşkanı, başbakanın önerisi üzerine bakanların görevlerine son verebilir ( ilk kez 1982 Anayasası’nda yer almıştır ).

 

• Bakanlar Kurulu’nun başkanı Başbakandır. Olağanüstü dönemlerde Cumhurbaşkanıdır.

 

• Başbakan, bakanların hiyerarşik âmiri değildir.

 

• Boşalan bir bakanlığa 15 gün içinde atama yapılması zorunludur. Bir bakan, birden fazla bakanlığa vekâlet edemez.

 

• TBMM genel seçimlerinden önce, Adalet, İç İşleri ve Ulaştırma bakanları görevlerinden çekilir. Seçimin başlangıç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan başlayarak beş gün içinde, bu bakanlıklara TBMM içinden veya dışarıdan bağımsızlar Başbakan tarafından atanır. Seçimlerin yenilenmesine karar verildiğinde, Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaşkanı geçici Bakanlar Kurulu’nu oluşturması için bir Başbakan atar. Geçici Bakanlar Kurulu, seçimin yenilenme kararının Resmî Gazete’de ilanından itibaren beş gün içinde kurulur. Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna başvurulmaz. Geçici Bakanlar Kurulu, seçim süresince ve yeni meclis toplanıncaya kadar görev yapar.

 

NOT :

 

Olağanüstü Hâl ve Sıkıyönetim :

 

1982 Anayasası’na göre, olağanüstü hâl ilân yetkisi, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu’na aittir. 1982 Anayasası üç tür olağanüstü hâl

 

rejimine yer vermiştir. İki durumda olağanüstü hâl, diğer durumda sıkıyönetim ilân edilir. Doğal afet, tehlikeli salgın hastalıklar, ağır ekonomik bunalım olağanüstü hâle birinci sebeptir. Şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzenini ciddi şekilde bozması olağanüstü hâl ilânına ikinci sebeptir. Sıkıyönetim, savaş hâli durumunda ilân edilir. Olağanüstü hâli, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu ilân eder. Sıkıyönetimi, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Milî Güvenlik Kurulu’nun görüşünü aldıktan sonra ilân eder. Olağanüstü hâl veya sıkıyönetim ilân edildikten sonra Resmî Gazete’de yayınlanır ve TBMM’ye sunulur. Olağanüstü hâl ve sıkıyönetim 6 ay için ilân edilir. Gerekli şartlar oluştuğunda 4 ay uzatılabilir (TBMM uzatır) . Sıkıyönetim ilân edildikten sonra:

 

• Kolluk görev ve yetkileri askerî makamlara geçer.

 

• Temel hak ve hürriyetler sınırlanabilir veya durdurulabilir.

 

• Bazı davâlara Askerî Mahkemelerde bakılır.

 

Cumhurbaşkanının, Bakanlar Kurulu ile birlikte yaptığı işlemlerden Başbakan ve ilgili bakanlar sorumludur. Buna, Karşı İmza Kuralı denilir.

 

Kavramlar

 

Kanun Hükmünde Kararnâme ( KHK ) :

 

• Anayasamıza 1971 yılında girmiştir.

 

• Olağan dönemde Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır.

 

• Olağanüstü dönemde Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır.

 

• KHK çıkarmak için TBMM tarafından Bakanlar Kurulu’na Yetki Kanunu ile izin verilmesi gerekir. Olağanüstü dönemde çıkarılan KHK ’ de yetki

 

kanununa ihtiyaç yoktur.

 

• KHK’lerde, kişi hak ve ödevleri ile ilgili düzenleme yapılamaz.

 

• KHK’ler, bir târih belirlenmemişse, Resmî Gazete’de yayınlandıkları gün yürürlüğe girer ve aynı gün TBMM’ye sunulurlar.

 

Tüzük: Kanunların uygulanmasını göstermek ve emrettiği işleri belirlemek amacıyla Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır ve Danıştay’ın incelemesinden geçirilir.Tüzükler Cumhurbaşkanınca onaylanır ve kanunlar gibi Resmî Gazete’de yayınlanır.

 

Yönetmelikler: Başbakan, Bakanlıklar ve kamu kurum ve kuruluşlarının kendi iç yapılarını ve çalışma sistemlerini belirlemek amacıyla çıkarılır.

 

2-Cumhurbaşkanı

 

Cumhurbaşkanı TBMM tarafından seçilir. 1961 Anayasası’ndan farklı olarak 1982 Anayasası Cumhurbaşkanının TBMM dışından da seçilmesine izin verir. Ancak, Cumhurbaşkanının TBMM dışından aday gösterilmesi Meclis üye tam sayısının en az 1/5’nin yazılı önerisiyle olur. Cumhurbaşkanının tarafsızlığını sağlama amacına dönük olarak da :

 

• görev süresinin 7 yıl olması,

 

• seçimde nitelikli çoğunluk ( oy birliği veya oy birliğine yakın sonuç ) aranması,

 

• iki kez seçilememesi,

 

• üye olduğu siyasî partiden istifa etmesi şartları getirilmiştir.

 

NOT : Cumhurbaşkanı, siyâsî ve hukukî sorumsuzdur. TBMM üye tam sayısının 4/3’nün vereceği kararla, sadece vatana ihânetle suçlanabilir.

 

a) Cumhurbaşkanı seçilme şartları:

 

• Türk vatandaşı olmak.

 

• 40 yaşını doldurmak.

 

• Yüksek öğrenim yapmış olmak

 

• Milletvekili seçilme yeterliliğini taşımak.

 

b) Cumhurbaşkanı seçimi dört turla yapılır :

 

1.tur – Üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu. 3.tur – Üye tam sayısının salt çoğunluğu ( yarıdan bir fazla ).

 

2.tur – Üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu. 4.tur – Üçüncü oylamada en çok oyu alan iki aday arasından salt çoğunluk.

 

• Dördüncü oylamada seçilemezse, Meclis seçimleri yenilenir ( ilk kez 1982 Anayasası’nda yer almıştır ).

 

• Cumhurbaşkanı seçimi, Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasından 30 gün önce veya makamın boşalmasından 10 gün sonra yapılır. Seçim, başlama tarihinden itibaren 30 gün içinde sonuçlandırılmak zorundadır. Bu süre içerisinde Cumhurbaşkanı görevini sürdürür.

 

c) Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri

 

Yasama ile ilgili olanlar:

 

• Yasama yılının ilk gününde, TBMM açılış konuşması yapmak.

 

• TBMM’ yi toplantıya çağırmak.

 

• Kanunları 15 gün içinde yayınlamak veya tekrar görüşülmek üzere TBMM’ye iade etmek.

 

• Anayasa değişiklikleri ile ilgili kanunları, gerekli gördüğü durumda halk oyuna sunmak ( referandum ).

 

• TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar vermek.

 

• Kanunların, Kanun Hükmünde Kararnamelerin ve İç Tüzüklerin anayasaya aykırılığı iddiası ile Anayasa Mahkemesi’ne 60 gün içinde iptal davası açmak.

 

Yürütme ile ilgili olanlar:

 

• Başbakanı atamak veya istifâsını kabûl etmek.

 

• Başbakanın teklifi üzerine bakanları atamak veya görevlerine son vermek.

 

• Gerekli gördüğünde Bakanlar Kurulu’na başkanlık etmek (başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu kararıyla sıkıyönetim veya olağanüstü hâl ilân edilip Kanun Hükmünde Kararnâme çıkarılır).

 

• Yabancı devletlere temsilci göndermek, yabancı temsilcileri kabul etmek.

 

• Genel Kurmay Başkanı’nı atamak.

 

• TBMM adına Türk Silâhlı Kuvvetlerinin Baş Komutanlığını temsil etmek.

 

• Milletler arası antlaşmaları onaylamak ve yayınlamak.

 

• Türk Silâhlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar vermek (TBMM ile birlikte kullanır).

 

• YÖK üyeleri ve üniversite rektörlerini seçmek.

 

• Millî Güvenlik Kurulu’nu toplantıya çağırmak ve başkanlık etmek.

 

• Devlet Denetleme Kurulu üyeleri ve başkanını atamak (Kurul, 1982 Anayasası ile kurulmuştur. Silâhlı Kuvvetler ve yargı organları denetim alanı dışındadır).

 

• Sürekli hastalık, sakatlık veya kocama sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak.

 

Yargı ile ilgili olanlar:

 

• Anayasa Mahkemesi üyelerini seçmek.

 

• Danıştay üyelerinin ¼ ünü seçmek.

 

• Yargıtay Cumhuriyet Baş Savcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Baş Savcı Vekilini seçmek.

 

• Askerî Yargıtay üyelerini seçmek.

 

• Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek ( bu Kurul da, Yargıtay üyelerinin tamamı, Danıştay üyelerinin ¾ ünü seçer ).

 

• Askerî Yüksek İdare Mahkemesi üyelerini seçmek.

 

NOT :

 

• Cumhurbaşkanının, Bakanlar Kurulu ile birlikte yaptığı işlemlerden Başbakan ve ilgili bakanlar sorumludur. Buna, Karşı İmza Kuralı denilir.

 

• Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemlere karşı yargı organlarına başvurulamaz.

 

• Cumhurbaşkanına TBMM başkanı vekâlet eder.

 

• Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenmiştir ( bu hakkı ilk kez 1982 Anayasası vermiştir). Sekreterlik, Cumhurbaşkanlığı adına inceleme ve araştırma yapar.

 

C.YARGI

 

Hâkimlik Teminatı: 1982 Anayasası bu teminatın içerisine savcıları da almıştır. Buna göre, hâkim ve savcılar azlolunamaz ( suç unsuru hariç ), kendileri istemedikçe, anayasada gösterilen yaştan ( 65 ) önce emekliye ayrılamazlar ( olumsuz sağlık koşulları hariç ).

 

1-Yüksek Mahkemeler

 

a) Anayasa Mahkemesi

 

• 11 asıl 4 yedek üyeden oluşur.

 

• Üyelerini Cumhurbaşkanı seçer.

 

• Salt çoğunlukla karar verir (Anayasa değişikliği iptali ve siyasî parti kapatılması kararlarında ise, beşte üç oy çokluğu aranır).

 

Görevleri:

 

• Kanunlar, Kanun Hükmünde Kararnameler ve TBMM İç Tüzüğü’ nün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. Olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun Hükmünde Kararnamelerin iptali için Anayasa mahkemesi’ne dava açılamaz. Şekil bakımından denetleme, Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir. Kanunun yayınlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz. Kanunların, Kanun Hükmünde Kararnamelerin ve TBMM İç Tüzüğü’nün veya bunların belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne iptal davası açma hakkı, Cumhurbaşkanı, İktidar ve ana muhalefet partisi Meclis grupları ile TBMM üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir. İktidarda birden fazla siyasî partinin bulunması halinde, dava açma hakkını en fazla üyeye sahip olan parti kullanır. İptal davası açma hakkı, iptali istenen kanunun Resmî Gazete’de yayınlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer. Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karara bağlamazsa, yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır. Anayasa Mahkemesi kararları kesindir. İptal kararları, gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Kanun, Kanun Hükmünde Kararname ve Meclis İç Tüzüğü veya bunların hükümleri, iptal kararının Resmî Gazete’de yayınlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gerekli görürse Anayasa Mahkemesi, iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazete’de yayınlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. Anayasa Mahkemesi’nin, işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazete’de yayınlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.

 

• Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu üyeleri, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi başkan ve üyelerini, başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcı vekilini, Hakimler ve Savcılar

 

Yüksek Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar; kararları kesindir.

 

• Yasama dokunulmazlıklarının iptali davalarına bakar.

 

• Siyasî partilerin kapatılma davalarına bakar (kapatmaya karar verilebilmesi için beşte üç oy çokluğu şarttır. Siyasî partilerin malî denetimini Anayasa Mahkemesi yapar. Ancak Anayasada, Anayasa Mahkemesi’nin Görevleri başlığı altında değil, Siyasi Partilerle İlgili Hükümlerin 69. Maddesi’nde yer almakta ve “Anayasa Mahkemesi bu denetim görevini yerine getirirken Sayıştay’dan yardım sağlar. Anayasa Mahkemesi’nin bu denetim sonunda vereceği kararlar kesindir.” denilmektedir).

 

• Uyuşmazlık Mahkemesi üyelerini, kendi üyeleri arasından seçer.

 

b) Yargıtay

 

Adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son mahkeme olarak bakar. Üyeleri, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyeleri tarafından seçilir.

 

c) Danıştay

 

İdarî mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son mahkeme olarak bakar. Üyelerinin ¾’ü Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, ¼’ü Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.

 

d) Askerî Yargıtay

 

Askerî mahkemelerde verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrıca asker kişilerin kanunla gösterilen belli davalarına ilk ve son mahkeme olarak bakar. Üyeleri Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.

 

e) Askerî Yüksek İdare Mahkemesi

 

Asker kişileri ilgilendiren ve askerî hizmete ilişkin idarî işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların yargı denetimini yapan ilk ve son mahkemedir. Ancak, askerlik yükümlülüğünden doğan uyuşmazlıklarda, ilgilinin asker kişi olması şartı aranmaz. Üyelerini Cumhurbaşkanı seçer.

 

f) Uyuşmazlık Mahkemesi

 

Adlî, idarî ve askerî yargı merciileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkilidir. Mahkeme başkanlığını, Anayasa Mahkemesi tarafından kendi üyeleri arasından görevlendirilen üye yapar. Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında, Anayasa Mahkemesi’nin kararı esas alınır.

 

g) Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu

 

Adlî ve idarî hâkim ve savcıları mesleğe kabûl etme, atama, nakletme ve terfî işlemlerini yapar. Başkanı Adalet Bakanıdır.

 

h) Sayıştay

 

Genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderlerini inceleyen yüksek hesap mahkemesidir. Sayıştay’ın kesin hükümleri hakkında, ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde, bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar dolayısıyla idârî yargı yoluna başvurulamaz. Vergi, benzeri mâlî yükümlülük ve ödevler hakkında Danıştay ile Sayıştay kararları arasındaki uyuşmazlıklarda, Danıştay kararları esas alınır.

 

NOT : Sayıştay ile Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, Yüksek Mahkeme değildir; o statüde sayılırlar.